Praca i życie psów wykrywających materiały wybuchowe

Opowiadaliśmy już wiele historii o wyjątkowych psach i każda z nich jest nam bliska. Jednak jeszcze nigdy w naszych „Psich Opowieściach” nie unosiło się w powietrzu aż tyle zagrożenia, co tym razem. Mowa o materiałach wybuchowych, pracy w strefach kryzysowych i zadaniach prowadzonych na granicy możliwości. Krótko mówiąc – w tej historii chcemy przedstawić psy do wykrywania materiałów wybuchowych.

László Kovács i Szandra Dalia to trenerzy z Węgier, którzy przygotowują takie psy do pracy. Spotkaliśmy się z nimi i otrzymaliśmy niezwykły wgląd w świat tych czworonożnych specjalistów. Psy do wykrywania materiałów wybuchowych muszą mieć mocne nerwy, świetną kondycję, a zaufanie między nimi a opiekunem jest absolutnie niezbędne. Razem odnajdują niebezpieczne substancje, zwykle dobrze ukryte i stanowiące realne zagrożenie dla ludzi. Przekonajcie się sami, jak niesamowite są te psy i jak wyjątkową pracę wykonują.

Jakie zadania wykonują psy do wykrywania materiałów wybuchowych?

Psy do wykrywania materiałów wybuchowych są specjalnie szkolone, aby odnajdywać różne rodzaje ładunków wybuchowych. Taki ładunek nie składa się zazwyczaj z jednej substancji, lecz z kilku połączonych ze sobą komponentów. Pies potrafi wykryć każdą z osobna – zgodnie z tym, na co został wytrenowany. Rozpoznaje więc nie tylko złożony zapach gotowego materiału wybuchowego, ale także główne składniki, z których został wykonany.

Do jego zadań należy przeszukiwanie wyznaczonych obszarów w poszukiwaniu niebezpiecznych substancji. Mogą to być otwarte przestrzenie, skomplikowane pomieszczenia, ludzie, bagaż, fracht, a także wszelkie środki transportu - lądowe, wodne i powietrzne. Psy do wykrywania materiałów wybuchowych mogą pracować praktycznie wszędzie.

Co musi potrafić pies do wykrywania materiałów wybuchowych? 

Podczas pracy psy do wykrywania materiałów wybuchowych muszą całkowicie wyłączyć wszelkie zewnętrzne rozproszenia i skupić się wyłącznie na poszukiwaniu.

Ta praca wymaga od psa nie tylko doskonałego węchu, lecz także rozwiniętych umiejętności kojarzenia, samodzielnego myślenia i podejmowania decyzji. Zdarza się bowiem, że przewodnik - czyli człowiek - nie zawsze rozumie lub przewiduje, co pies robi w danym momencie. Musi więc zaufać swojemu czworonożnemu partnerowi „na ślepo”, bo przecież nie jest w stanie wyczuć zapachu, który pies właśnie odebrał.

Pies musi być wyjątkowo odporny i ponadprzeciętnie sprawny fizycznie, ponieważ trafia w miejsca, do których dociera niewielu ludzi. Ekstremalne warunki pracy dla psa i przewodnika to nic nadzwyczajnego. Transport helikopterem, lądowanie w trudnym górskim terenie czy nawet zrzut spadochronowy - dla psa w specjalnej jednostce sytuacje tego typu nie mogą stanowić problemu.

Oczywiście istnieją też mniej „ekstremalne” zadania. Praca psa sprawdzającego paczki na poczcie czy na lotnisku jest fizycznie mniej wymagająca, ale obciążenie psychiczne pozostaje naprawdę duże.

Czy każdy pies może zostać wyszkolony do wykrywania materiałów wybuchowych? 

Wybór odpowiedniego psa to złożony proces testowy, ponieważ nie każdy pies nadaje się do tego typu pracy. Często zaczyna się on już od analizy rodziców lub nawet wcześniejszych pokoleń. Dobre cechy genetyczne mogą sugerować duży potencjał szkoleniowy – choć oczywiście nigdy nie ma stuprocentowej gwarancji.

Bywa jednak i tak, że talent drzemie w psie, którego nikt by o to nie podejrzewał – odpowiednie szkolenie potrafi go wydobyć. Dlatego zarówno mieszańce, jak i psy ze schroniska mogą sprawdzić się równie dobrze, jeśli tylko mają „to coś”, co predysponuje je do pracy jako psy do wykrywania materiałów wybuchowych.

Najważniejsza w każdym przypadku jest ogromna motywacja, która przejawia się przede wszystkim w niekończącej się chęci do zabawy. Ze względu na wysoki poziom obciążenia pies musi być też w świetnej kondycji fizycznej. Zwykła „dobra forma” to za mało – dlatego jeszcze przed przyjęciem do programu szkoleniowego psy przechodzą bardzo dokładne badania zdrowotne. Jeśli pojawią się jakiekolwiek nieprawidłowości, pies nie może zostać zakwalifikowany do treningu.

Czy są jakieś rasy psów, które szczególnie nadają się do wykrywania materiałów wybuchowych? 

To, czy istnieją rasy szczególnie predysponowane do tej pracy, jest kwestią sporną – wpływa na to wiele czynników. Zasadniczo można wyróżnić psy „jednozadaniowe” i „wielozadaniowe”. Pies jednozadaniowy pracuje tylko w jednym obszarze, na przykład przy wykrywaniu materiałów wybuchowych. Pies wielozadaniowy potrafi wykrywać różne substancje, takie jak narkotyki czy tytoń, a dodatkowo może pełnić funkcję psa stróżującego.

Możliwość wykorzystania psa w kilku dziedzinach może być oczywiście zaletą – zwłaszcza wtedy, gdy te obszary częściowo się pokrywają. Ale wyobraźmy sobie psa do wykrywania materiałów wybuchowych, który równocześnie został wyszkolony w kierunku obrony czy pracy stróżującej. Czy możemy mieć absolutną pewność, że jeśli podczas poszukiwań nic nie znajdzie i zacznie odczuwać frustrację (brak „sukcesu”), to nie przestawi się na zachowanie będące formą samonagradzania, czyli na tryb pilnowania? Jeśli taki pies zacznie warczeć z frustracji lub dlatego, że w pobliżu znajdują się obcy ludzie, może to zagrozić całej akcji i bezpieczeństwu zespołu. Taki pies stanowiłby również zagrożenie w środowisku cywilnym – na przykład podczas kontroli osób na dużej imprezie masowej. Jeśli nie potrafi wyraźnie oddzielić „tu szukam materiałów wybuchowych” od „tu pilnuję”, to jego zachowanie może być nieprzewidywalne i niebezpieczne.

Mimo wszystko warto wspomnieć, że różne rasy mają różne „talenty”. Psom myśliwskim często wystarczy tylko pokazać, czego mają szukać – instynkt robi resztę. Natomiast psy pasterskie czy stróżujące muszą najpierw nauczyć się samej idei „szukania”. Oczywiście psy myśliwskie też wymagają szkolenia, ale ich genetyczne predyspozycje dostarczają wielu cech, które ułatwiają pracę trenerom.

Czy istnieje minimalny lub maksymalny wiek rozpoczęcia szkolenia na psa do wykrywania materiałów wybuchowych? 

Minimalny wiek to pojęcie bardzo szerokie. W idealnym świecie psy byłyby szkolone od pierwszych chwil życia – oczywiście w formie zabawy i w zakresie odpowiednim do ich wieku. Ten etap nazywa się wstępnym treningiem edukacyjnym (Pre-Education-Training). Trener musi w tym czasie dbać o równowagę między instynktem a obciążeniem układu nerwowego, ponieważ w przeciwnym razie może dojść do jego „wypalenia”. Objawia się to zwykle w wieku około 1–1,5 roku – pies wciąż wykonuje to, czego został nauczony, ale w jego oczach brakuje radości i pasji, spada motywacja i zainteresowanie, ponieważ układ nerwowy jest przeciążony. Takiej sytuacji należy bezwzględnie unikać.

Z wyszkolonym psem można pracować tak długo, jak pozwala na to jego zdrowie oraz kondycja psychiczna – zazwyczaj do wieku 8–9 lat. Później pies przechodzi na zasłużoną, szczęśliwą emeryturę.

Jaki wpływ na szkolenie psa do wykrywania materiałów wybuchowych ma dieta? 

Słabej jakości żywienie może powodować wiele ukrytych problemów, które utrudniają szkolenie – zarówno na poziomie fizycznym, jak i psychicznym. László Kovács wielokrotnie mierzył się z tym w swojej pracy. Do najczęstszych problemów należały przewlekłe zapalenia uszu czy nawracające kłopoty żołądkowo-jelitowe. Trudno oczekiwać od psa pełnej wydajności, jeśli stale zmaga się z biegunką, swędzącymi uszami czy bólami brzucha. Dieta wpływa na psa nie tylko fizycznie – może też oddziaływać na jego zachowanie. Zdolność koncentracji i odporność na stres mogą wyraźnie spadać, jeśli zwierzę jest ciągle nękane dyskomfortem, na przykład bólem brzucha. Dlatego zdrowe, gatunkowo odpowiednie żywienie ma ogromne znaczenie w całej pracy z psami wyszkolonymi do wykrywania materiałów wybuchowych. Do szkolenia przyjmowane są wyłącznie psy zdrowe, a odpowiednie żywienie stanowi fundament ich długotrwałej, dobrej kondycji. Pies pracuje aktywnie i jest regularnie trenowany – jego pożywienie musi więc być bogate w energię i składniki odżywcze, aby mógł stale osiągać wysokie wyniki.

Jak długo trwa szkolenie psa do wykrywania materiałów wybuchowych?

Psy wstępnie przygotowane trafiają do systemu szkolenia zazwyczaj około pierwszego roku życia. Podstawowe szkolenie trwa około pół roku i obejmuje codzienną pracę.

Pierwszy etap koncentruje się na poszukiwaniu w formie zabawy, uzupełnionym technikami warunkowania klasycznego inspirowanymi metodą Pawłowa.

W kolejnym etapie rozwija się umiejętności kojarzenia i tzw. pasywne sygnalizowanie. Oznacza to, że pies informuje o znalezisku poprzez siedzenie, leżenie, stanie lub inną wyuczoną, spokojną reakcję. Absolutnie nie może aportować przedmiotu, szczekać na niego ani drapać – w realnych warunkach pracuje przecież z materiałami, które mogą być wybuchowe. Nawet niewielkie wstrząsy mogłyby doprowadzić do detonacji, dlatego pasywna sygnalizacja jest kluczowa.

W wieku około 2–2,5 roku pies staje się gotowym partnerem do codziennej pracy i może być wykorzystywany w większości zadań. Trening odbywa się co najmniej 3–4 razy w tygodniu i obejmuje także czas na odpoczynek, aktywność sportową, zabawę i socjalizację. Zadania specjalistyczne i bardziej ekstremalne wymagają oczywiście jeszcze dłuższego, zaawansowanego szkolenia.

Jaka jest typowa procedura szkolenia psa do wykrywania materiałów wybuchowych? 

Szkolenie opiera się na motywacji poprzez zabawę – przede wszystkim z użyciem piłki na sznurku oraz drobnych smakołyków jako okazjonalnej nagrody. Skuteczność pracy węchowej zależy od ogromnej różnorodności miejsc i sprzętów treningowych. Dlatego trzeba dużo podróżować i pokazywać psu jak najwięcej różnych przestrzeni oraz – co równie ważne – jak najwięcej różnych zapachów.

W szkole László i Szandry można wziąć udział w podstawowym kursie szkoleniowym. Jeśli komuś spodoba się ten styl pracy, może kontynuować trening na różne sposoby – w tym przystąpić do egzaminów i zawodów, które często zawierają elementy odwzorowujące prawdziwe sytuacje z pracy psów. Najpierw zdobywa się więc ogólne podstawy, a potem można przejść do specjalizacji.

Jedno jest przy tym kluczowe: aby trening był skuteczny, psy muszą mieć kontakt zarówno z syntetycznymi, jak i prawdziwymi próbkami zapachowymi – czyli potencjalnie materiałami wybuchowymi. Nie da się nauczyć psa szukania zapachu, którego nie zna. Z tego powodu to przepisy danego kraju określają, w jakich warunkach w ogóle można szkolić psy do wykrywania materiałów wybuchowych.

Kto jest uprawniony do prowadzenia psa do wykrywania materiałów wybuchowych? 

Wybór odpowiedniego przewodnika psa to złożony proces i wymaga specjalistycznych kwalifikacji. Saper czy specjalista od materiałów wybuchowych musi znać setki typów urządzeń oraz rozumieć ich szczegółowe zasady działania i właściwości. Nie można też pomijać obciążenia psychicznego – przewodnik i pies będą pracować tam, skąd inni uciekają.

Rzetelny przewodnik psa do wykrywania materiałów wybuchowych, pracujący z pełnym zaangażowaniem, musi mieć świadomość, że w trakcie wykonywania swoich obowiązków ryzykuje nie tylko własne życie, lecz także życie swojego czworonożnego partnera.

Istnieją jednak różne typy przewodników – poziom ich wyszkolenia, motywacja i zaangażowanie mogą znacząco się różnić.

Jakie kwalifikacje musi posiadać trener, aby szkolić psy do wykrywania materiałów wybuchowych? 

Nie istnieje uniwersalny standard określający kwalifikacje trenerów psów do wykrywania materiałów wybuchowych – każdy kraj ma własne regulacje i procedury zawodowe.

W każdym przypadku kluczowe znaczenie powinna mieć praktyka. To doświadczenie i kompetencje trenera decydują o jakości i profesjonalizmie całego procesu szkolenia. A jakość szkolenia może w ostatecznym rozrachunku przesądzić o tym, kto wróci z misji do domu, a kto nie – w tej pracy podejmuje się decyzje dosłownie dotyczące życia i śmierci.

Dobry trener musi stale się dokształcać i aktualizować swoją wiedzę, aby nadążać za zmieniającą się rzeczywistością. Ogromna różnica dzieli pracę w strefie działań wojennych i pracę w spokojnym kraju – w zależności od obszaru potrzebne są zupełnie inne umiejętności. Dotyczy to zarówno środowiska służbowego, jak i cywilnego, na przykład pracy podczas dużych imprez sportowych o wysokim poziomie bezpieczeństwa.

Zastosowanie w sektorze cywilnym  

Zespół HEDDtech podczas rozgrywek National Football League Frankfurt 2023 

Doskonała socjalizacja psów z zespołu HEDDtech była jednym z kluczowych czynników ich ostatniej misji, która zaprowadziła ich na NFL Frankfurt Games. Psy pracowały na terenie obiektów sportowych, a także kontrolowały bagaż podręczny zawodników NFL. Był to wymagający wyjazd, obfitujący w elementy stanowiące duże obciążenie psychiczne i fizyczne zarówno dla psów, jak i dla ich przewodników. W takich sytuacjach pies absolutnie nie może warczeć na zawodników ani w żaden sposób zachowywać się agresywnie. Nie może też dać się rozproszyć przez tłum ludzi – musi cały czas węszyć i skupiać się na zadaniu.

Działanie na granicy możliwości

Zespół HEDDtech w Afganistanie 

W ramach swojej służby wojskowej w Afganistanie zespół dostarczał dary i żywność do odległej wioski. Przed każdym wejściem na teren należało sprawdzić okolicę, budynki, pojazdy oraz miejscową ludność. Podczas tej misji suczka do wykrywania materiałów wybuchowych, „Mandy”, miała nawet własną ochronę – żołnierkę, która była odpowiedzialna wyłącznie za jej bezpieczeństwo. Ta żołnierka dobrze znała Mandy, obserwowała każdy jej krok i oceniała, czy sytuacja jest bezpieczna, czy zbyt ryzykowna. Informacje te przekazywała przewodnikowi Mandy, który podejmował dalsze decyzje.

Podczas tej misji wydarzyło się coś wyjątkowego. Mandy zakończyła już pracę i bawiła się z sanitariuszem, kiedy nagle zniknęła pod opancerzonym transporterem wojskowym. Nawet gdy podrzucono jej ulubioną piłkę, nie wyszła spod pojazdu – natychmiast można było poczuć napięcie w powietrzu. Mandy w bardzo wyraźny sposób pokazywała sygnał: „coś tu jest nie tak”. Jako owczarek niemiecki o międzynarodowej renomie i niezwykłym talencie, Mandy nigdy nie dawała „fałszywych alarmów”. Obawiano się więc, że odkryła magnetyczną bombę lub inne niebezpieczne urządzenie umieszczone pod transporterem.

W tym zadaniu nie było drugiego, kontrolnego psa. Transporter sprawdzono kilkakrotnie – nic nie znaleziono. Poproszono więc Mandy, by skontrolowała pozostałe pojazdy. Przy każdym z nich dała ten sam sygnał.

Po dokładnym zbadaniu wszystkich transporterów okazało się, że Mandy wskazała na problem techniczny, choć nigdy nie była uczona reagowania na taki zapach czy sytuację. Ta afgańska misja pokazuje, jak niezwykle rozwinięte potrafią być umiejętności psów takich jak Mandy. Sama Mandy już nie jest z nami – po odejściu na zasłużoną emeryturę spędziła swoje ostatnie lata szczęśliwie, w domu László, w otoczeniu rodziny.

Podziękowanie

Dziękujemy László i Szandrze za poświęcony czas i za to, że opowiedzieli nam o swoich psach oraz o swojej pracy. Psy do wykrywania materiałów wybuchowych i ich przewodnicy to niesamowici profesjonaliści, a my naprawdę doceniamy, że mogliśmy zajrzeć tak głęboko w fascynujący świat ich codziennych zadań.